Voeding als valbreker

Valpreventie is actueler dan ooit. Door de vergrijzing en het langer zelfstandig wonen van ouderen neemt het risico op vallen fors toe. Elke 4 minuten belandt één 65-plusser op de spoedeisende hulp na een val, wat ingrijpende gevolgen heeft voor hun gezondheid en zelfstandigheid. Tijdens de expertmeeting “Voeding als valbreker” op de Diëtistendagen 2025 maakten diëtisten Chantal van Heeswijk en Herma ten Have overtuigend duidelijk: voeding speelt een cruciale rol in het voorkomen van vallen.  

Waarom is voeding zo belangrijk binnen valpreventie?  

‘Het aantal ouderen stijgt en steeds meer ouderen voelen zich alleen’, vertelde Chantal van Heeswijk, diëtist bij Diëtistencoalitie 010. ‘Eenzaamheid speelt bij 50 procent van de 65-plussers en is een risico voor ondervoeding. Bij ondervoeding is het risico op een val en fractuur groter. Zo komt 33 procent van alle 65-plussers jaarlijks ten val en werd ruim de helft van hen op de spoedeisende hulp behandeld voor een fractuur. Deze cijfers vragen om een gerichte aanpak valpreventie.’  

Het opsporen van ouderen met verhoogd valrisico 

Iedereen kan mensen met een valrisico opsporen volgens Chantal. ‘Maar de mate van het risico moet door een professional bepaald worden. Dit kan met de Valrisicotest. Wie een laag risico heeft, gaat aan de slag met meer bewegen en meer eiwitten in de voeding. Mensen met een matig risico komen in aanmerking voor een valpreventieve beweeginterventie, zoals Thuis Onbezorgd Mobiel (TOM, red.). Mensen met een hoog risico behoren altijd tot het zorgdomein en worden naar de huisarts verwezen.’ 

De kracht van valpreventieprogramma Thuis Onbezorgd Mobiel (TOM) 

Met het erkende multidisciplinaire en integrale valpreventieprogramma TOM wordt de mobiliteit en voedingstoestand van thuiswonende ouderen verbeterd en hun sociale netwerk vergroot om zo een valongeval te voorkomen. TOM richt zich op 3 pijlers: beweging, voeding en het sociale aspect. Waar andere valpreventieprogramma’s vooral focussen op beweging, voegt TOM daar voeding en sociale contacten aan toe. Dit maakt TOM uniek: voeding is een centrale pijler waarbij de diëtist een sleutelrol vervult. 

 Afbeelding afkomstig van VeiligheidNL, gebruikt met toestemming 

Praktijkervaring met TOM in regio Rotterdam 

Chantal is betrokken bij TOM Rotterdam en wordt op 3 terreinen ingezet: bij de screening op (risico op) ondervoeding, tijdens individuele gesprekken met de deelnemers voorafgaand en aan het einde van TOM en bij de groepsbijeenkomsten met lunches. Bij screening op (risico op) ondervoeding werkt Chantal samen met de fysiotherapeut. Voor de groepsbijeenkomsten met lunches werkt ze samen met een vrijwilliger, het TOM-maatje. Hiervoor ligt een mooi draaiboek klaar, inclusief presentaties, voorbeeldrecepten en boodschappenlijstjes. De lunch bestaat uit een basismaaltijd met eiwitrijke producten als kip, ei en melk. En er is altijd een extra gerecht of eiwitrijk product om te proeven. De lunchbijeenkomst bestaat uit een half uur durende voorlichting, onder andere over de Richtlijnen goede voeding, eiwitten en boodschappen doen. 

Voordelen voor de deelnemers 

Chantal vertelde dat ouderen bij valpreventie vaak denken dat ze “leren vallen” om een breuk te voorkomen. ‘Maar bij TOM gaat het juist om het voorkomen van vallen door voeding te combineren met beweging. Deelnemers staan open voor nieuwe informatie en passen dit toe. Ik zie bijvoorbeeld dat ze bij de lunch vaker kaas op een boterham nemen dan jam. Binnen de groep worden ook tips en ervaringen uitgewisseld en ik zie dat samen eten beter doet eten. Eten verbindt! Deelnemers hebben meer contacten met anderen, blijven vaak bewegen, ook na afloop van TOM en de diëtist is toegankelijker als vraagbaak.’ 

Praktijkervaringen met TOM in Utrecht  

Herma ten Have is diëtist bij Careyn in Utrecht. ‘Ook wij zien voordelen voor deelnemers met TOM. Deelnemers zijn allemaal enthousiast en tevreden.’ Deelnemers beoordeelden in een pilot de verschillende interventies met meer dan een 8. Zo werden de individuele gesprekken met de diëtist met een 8,5 beoordeeld. Uit interviews bleek dat een deelnemer weer uit een stoel kon opstaan zonder de stoelleuning vast te pakken. Iemand anders vertelde meer eiwitrijke producten te zijn gaan kopen.’
Bovendien onderzocht Herma specifiek wat begeleiding door een fysiotherapeut en diëtist oplevert. ‘Het valrisico is bij alle deelnemers afgenomen of gelijk gebleven. Daarnaast zijn de balans, kracht en zelfredzaamheid bij de deelnemers verbeterd of gelijk gebleven. Metingen op diëtistisch vlak lieten verbeteringen zien in voedingstoestand. Bij de intake hadden 4 deelnemers een lage energie-inname en 3 deelnemers een lage eiwitinname. Bij de afsluiting was dat nog maar bij 1 persoon, zowel bij energie-inname als eiwitinname. Bij aanvang hadden 3 deelnemers een verminderde spiermassa en bij de afsluiting nog maar 1 persoon. Opvallend was dat tweederde van de deelnemers bij aanvang geen vitamine D-suppletie nam, terwijl bij de afsluiting van de pilot iedereen genoeg suppleerde.’ 

De voordelen voor de diëtist met TOM 

Chantal vertelde dat TOM haar als diëtist veel oplevert: ‘Ik heb meer werkplezier. Ik ben ook meer zichtbaar in de wijk en heb een betere samenwerking met de fysiotherapeut. Ook zijn er nieuwe contacten ontstaan met als gevolg nieuwe samenwerkingsverbanden. Hoe meer je samenwerkt, des te beter leer je elkaar en elkaars expertise en vaardigheden kennen. Ik vind dit echt een kans!’ Ook Herma is enthousiast: ‘TOM is het enige valpreventieprogramma dat voeding meeneemt. En we weten allemaal dat een combinatie van eiwit en training het beste resultaat geeft voor de spiermassa en kracht. Ik zou dus eigenlijk willen zeggen: ken je gemeente, ken je wijk en weet waar je financiering kunt krijgen. Gemeenten kunnen namelijk via SPUK geld aanvragen voor het opsporen van ouderen met een verhoogd valrisico, voor valpreventieve beweeginterventies en voor coördinatiekosten.’  

Samen sterker: maak impact binnen de preventieve ouderenzorg met TOM 

Samen werken aan valpreventie betekent investeren in gezonde ouderenzorg. TOM biedt een inspirerend voorbeeld van hoe voeding, beweging en sociaal contact impact hebben op de zelfstandigheid en kwaliteit van leven van ouderen. Uitgebreide informatie over TOM met een concreet stappenplan voor implementatie vind je op de website van VeiligheidNL. Zet vandaag jouw eerste stap naar valpreventie en maak samen het verschil in je eigen regio! 

Dit is een verslag naar aanleiding van een expertsessie, aangeboden door Nutricia tijdens de Diëtistendagen 2025 op 14 november in Noordwijkerhout.