De rol van de diëtist bij gezond ouder worden

Langer zelfstandig wonen, zelf boodschappen kunnen doen of zonder moeite uit een stoel opstaan. ‘Sterke spieren zijn een voorwaarde voor zelfredzaamheid’, zegt universitair hoofddocent Annemien Haveman. ‘Hier is veel winst te behalen, zeker wanneer voedings- en beweegprofessionals eerder en beter samenwerken.’

Haveman werkt als universitair hoofddocent bij Wageningen University & Research en als coördinator van de Academische Werkplaats Publieke Gezondheid bij GGD Noord- en Oost-Gelderland. Niet alleen binnen het werk van Haveman, maar ook binnen het leefstijlprogramma voor 65-plussers “ProMuscle” komt die verbinding tussen wetenschap en praktijk duidelijk samen. Het programma combineert krachttraining met extra aandacht voor eiwitinname en is erop gericht ouderen sterker te maken en langer zelfstandig te laten functioneren. Haveman: ‘Het gaat erom dat je thuis kunt blijven functioneren, eropuit kunt gaan en mee kunt blijven doen in de samenleving.’

Spiergezondheid wordt steeds belangrijker

Die zelfstandigheid is in de eerste plaats belangrijk voor ouderen zelf, benadrukt Haveman. Maar er speelt ook een bredere maatschappelijke ontwikkeling. Nederland vergrijst, terwijl de capaciteit van de zorg steeds verder onder druk staat. Dat maakt de vraag urgenter hoe ouderen zo lang mogelijk gezond en zelfstandig kunnen blijven. ‘Je wilt natuurlijk vooral dat mensen zelf hun eigen leven kunnen blijven leiden. Maar als ze daardoor ook minder zorg nodig hebben, is dat tegelijkertijd winst voor de samenleving’, aldus Haveman.

Daarbij is het belangrijk niet pas in actie te komen wanneer iemand al ernstig kwetsbaar is. Spierkracht neemt geleidelijk af met het ouder worden. Dat kan zich heel concreet uiten: moeilijker opstaan uit een stoel, minder makkelijk traplopen of merken dat dagelijkse activiteiten zwaarder worden. Juist zulke signalen kunnen aanleiding zijn om naar spierkracht, beweging én voeding te kijken.

Waarom voeding en krachttraining samen horen

Alleen krachttraining is niet genoeg om gezond ouder te worden. Onderzoek waarop ProMuscle is gebaseerd laat zien dat de combinatie met voldoende eiwit duidelijk meer effect heeft. Vooral de verdeling van eiwit over de dag biedt kansen. Haveman ziet bijvoorbeeld dat het avondeten bij veel ouderen redelijk goed gaat, maar het ontbijt vaak minder. ‘Het klassieke beschuitje met jam als ontbijt is daar een goed voorbeeld van: een klein ontbijt waar nauwelijks eiwit in zit.’ Daar ligt volgens Haveman een duidelijke rol voor de diëtist. Niet per se door iemands hele eetpatroon te veranderen, maar door te kijken waar kleine, haalbare aanpassingen mogelijk zijn.

‘Wat eet iemand nu? Wat zou je kunnen vervangen? Waar kun je hier of daar iets aanpassen?’ Kleine haalbare aanpassingen zijn extra belangrijk omdat eetlust op latere leeftijd kan afnemen. Als iemand minder eet, wordt de kwaliteit van wat er wél gegeten wordt des te belangrijker.

Volgens Haveman hoeft gedragsverandering daarbij niet altijd ingewikkeld te zijn. ‘Veel mensen weten simpelweg niet dat eiwitten belangrijk zijn voor hun spieren. Als je dat uitlegt, hoor je vaak: “O, als ik dat had geweten, dan had ik daar rekening mee kunnen houden.”’

De diëtist kan dit niet alleen

Toch is voedingsadvies maar één kant van het verhaal. Juist de samenwerking met fysiotherapeuten maakt de aanpak sterker. In de praktijk blijkt die samenwerking op veel plekken goed te werken, zeker wanneer professionals elkaar al kennen of vanuit hetzelfde gezondheidscentrum werken. Ze stemmen de inhoud af en trekken samen op bij het werven en begeleiden van deelnemers.

Haveman: ‘Dan krijg je veel meer een totaalaanpak. Je werkt tegelijkertijd aan bewegen én voeding.’ Tegelijkertijd is die samenwerking nog niet overal vanzelfsprekend. Niet iedere fysiotherapeut weet een diëtist te vinden om mee samen te werken, en andersom. Juist daarom is het volgens Haveman belangrijk dat beide disciplines elkaar beter weten te vinden.

De fysiotherapeut richt zich op kracht en beweging, terwijl de diëtist kijkt hoe voeding het behoud of de opbouw van sterke spieren optimaal kan ondersteunen. Voor diëtisten betekent dat bovendien dat spiergezondheid niet alleen relevant is bij ondervoeding of kwetsbaarheid, maar juist ook eerder in het proces aandacht verdient.

De winst zit in het dagelijks leven

De effecten van sterkere spieren zie je volgens Haveman niet alleen terug in metingen. Deelnemers aan ProMuscle merken het vooral in hun dagelijks leven. Ze kunnen zich bijvoorbeeld makkelijker aankleden en schoenen aantrekken, eenvoudiger traplopen en ze ervaren een betere balans. Daarnaast geven deelnemers vaak aan dat ze zich fitter en energieker voelen. Juist daarin zit volgens Haveman de waarde: niet alleen sterker worden, maar langer kunnen blijven doen wat voor iemand belangrijk is.

Kleine veranderingen, grote betekenis

Haveman hoopt dat aandacht voor spiergezondheid de komende jaren vanzelfsprekender wordt. Niet alleen wanneer er al problemen zijn, maar als onderdeel van gezond ouder worden. ‘Voor diëtisten ligt daar een duidelijke kans. De kennis over voeding is er al. De volgende stap is die kennis verbinden aan beweging, samenwerken met andere professionals en voedingsadvies zo praktisch mogelijk laten aansluiten op het leven van de oudere zelf.’

Meer weten over ProMuscle?

In de cursus “ProMuscle in de praktijk” van Wageningen University & Research leren professionals hoe zij de wetenschappelijk onderbouwde aanpak kunnen toepassen in hun eigen praktijk. Daarbij is aandacht voor voeding, krachttraining, samenwerking tussen professionals en implementatie.

Bekijk hier de cursus ProMuscle in de praktijk.