Het symposium werd geopend met een “keynote lecture”, gegeven door de Japanse dr. Masao Itoh van het Riken Brain Institute. Hij vertelde over de relatie tussen de voedingsinname en het brein. Dat begint met de zintuigen, zoals de ogen, neus en tong. De Japanners zijn trots dat de vijfde smaak, umami door een Japanner is ontdekt. In een andere lezing wordt het nut van umami bij mensen met een slechte eetlust nader uitgediept.
Maar smaak is lang niet het enige dat de voedselinname bepaalt. Al is de mens volgens Itoh in wezen een hedonist, die het liefst zijn behoefte aan lekker eten wil bevredigen. Juist door lekker eten wordt het “pleasure center” in de hersenen gestimuleerd. Dit natuurlijke mechanisme helpt de mens om zich in stand te houden. Maar Itoh benadrukte dat er tal van andere factoren zijn die het hedonisme remmen. Zo speelt “overtuiging” een rol, bijvoorbeeld de wens om vegetarisch te eten, om gezond te eten of om te vasten. Ook zijn sociale factoren heel belangrijk. Soms zijn factoren met elkaar in tegenspraak, waardoor de voedselinname al met al een complex proces is.

Elke vier jaar wordt het internationale congres van de ICDA georganiseerd. En elke vier jaar houdt de ICDA voorafgaand aan het congres een onderzoek onder haar leden. Onderwerpen zijn bijvoorbeeld opleiding, werkveld en salariëring. Dit jaar kwam van 26 landen een respons. De belangrijkste feiten op een rij:

• in 21 landen is de hoogte van de diëtistenopleiding een bachelor degree (vergelijkbaar met onze hbo-opleiding). Gemiddeld duurt de studie 3 tot 4,5 jaar.
• Een stage is verplicht in 23 van de 26 deelnemende landen. De duur van de stage is erg verschillend: van 4 weken tot 52 weken. Gemiddeld duurt de stage tussen 21 en 30 weken.
• In slechts 10 landen zijn er voldoende stageplekken.
• In 23 landen kan de diëtist na het behalen van het diploma verder studeren, bijvoorbeeld voor een master degree.
• Meer dan 60 procent van de diëtisten is werkzaam in het ziekenhuis.
• Voedingsadvisering en dieetvoorlichting zijn de meeste genoemde activiteiten.
• Slechts in 4 landen stelt de diëtist de diëtistische diagnose.
• Er is weinig werkloosheid onder diëtisten. In 18 landen wordt zelfs een tekort aan diëtisten gemeld.
• Het aantal studenten neemt in veel landen toe.
• De salariëring van diëtisten lijkt niet bijzonder hoog, al hebben slechts 17 landen deze vraag beantwoord. In 12 landen ligt het diëtistensalaris onder modaal niveau en in 5 landen ligt het erboven.

Umami, de door een Japanner ontdekte 5e smaak, lijkt een rol te kunnen spelen in de preventie van ondervoeding bij ouderen. Umami is beter bekend als glutamaat. Het zorgt via receptoren in de maag voor een stimulering van het nervus vagus systeem. Hierdoor treedt een stimulatie op van secretie van verteringssappen in de maag en de pancreas. Het gevolg is een verhoogde eetlust. In Japans onderzoek kregen ouderen (gemiddelde leeftijd 85 jaar) in het ziekenhuis gedurende 2 maanden extra glutamaat in de voeding. Het effect: verbeterde eetlust en een betere conditie dan de controlegroep. Ook voelde de glutamaatgroep zich beter. Glutamaat draagt zo bij aan een verbetering van de kwaliteit van leven. De Japanse voeding bevat vrij veel glutamaat: de hoogste gehaltes komen voor in zeewier. Maar er zitten ook aanzienlijke hoeveelheden in kaas, groene thee, sardines en broccoli.

• 20 miljoen baby’s per jaar met een laag geboortegewicht
• 850 miljoen ondervoede mensen
• 1,6 miljard mensen met overgewicht
• 400 miljoen obese mensen
• 20 miljoen obese kinderen tussen 2 en 5 jaar
• 155 miljoen schoolkinderen met overgewicht

In veel landen op de wereld krijgt een kind tussen de middag op school een (warme) maaltijd geserveerd. Dat kan een praktische reden hebben: de ouders werken buiten de deur, zodat het kind op school moet eten. Maar een schoollunch kan meer betekenen. Het kan voor een kind het verschil maken tussen ondervoed of goed gevoed zijn. Het kan ook een uitgelezen mogelijkheid zijn om voedingslessen te geven. Verschillende landen gaven tijdens het congres een kijkje in de schoolkeuken.

• In het gastland Japan worden al sinds 1889 schoollunches geserveerd. Na de tweede wereldoorlog werden deze lunches geadviseerd door de overheid, om ondervoeding te bestrijden. Sinds 1954 is er een wet die schoollunches verplicht stelt. Inmiddels hebben de schoollunches ook een educatief doel: het verbeteren van de voedingskennis en voedingsgewoontes van de Japanse kinderen. De overheid heeft voor dat doel 11.000 schooldiëtisten opgeleid (dat is 20% van alle Japanse diëtisten!).
• In Korea is het School Lunch Program (SLP) helemaal ingeburgerd. Het programma werd in 1953 gestart door Unicef en is inmiddels een overheidsprogramma. Maar liefst 99,7% van de scholen doet mee, ook de middelbare scholen. Volgens de Koreaanse spreekster Haeryun Park heeft dat vooral een praktische reden: ‘In Korea eet men altijd een warme maaltijd als lunch en de moeders hebben geen zin om die lunchmaaltijd ’s ochtends voor hun kinderen te bereiden!’ De voedingstoestand van Koreaanse kinderen is verbeterd sinds de introductie van het programma. Door de toegenomen welvaart zijn er nu wel andere problemen, zoals overgewicht. Daarom heeft de overheid speciale “nutritional teachers” aangesteld, die voedingslessen geven op school. Sinds 2006 zijn er 4100 van deze onderwijzers aangesteld.
• De Amerikaanse schoollunches hebben dan misschien een slechte naam, maar ook daar is gezondheid inmiddels een hot item. Er wordt meer zuivel, groenten en fruit geserveerd dan voorheen. Van veel populaire gerechten, zoals pizza en kipnuggets, is de receptuur aangepast zodat ze gezonder zijn. Zo is er pizza met een volkoren bodem en een groentetopping. De cateraars moeten wel woekeren met geld, want het budget voor een schoollunch is slechts 3 dollar.
• Ook in Zweden houdt men de hand op de knip, want per lunch is slechts 1,14 Amerikaanse dollar beschikbaar. De maaltijden worden betaald door de overheid. Er zijn landelijke richtlijnen voor een gezonde schoollunch, maar uit recent onderzoek blijkt dat slechts een derde van de scholen deze richtlijnen kent en/of toepast. Leuk is dat kinderen op de Zweedse middelbare school verplicht een keukenstage volgen, om zo te ontdekken hoeveel er komt kijken bij voedselbereiding.

Tijdens een middagprogramma, gesponsord door Kellogg’s, werd nader ingegaan op het gezondheidsvoordeel van volkoren graanproducten en vezels.

• Wereldwijd is de inname van vezels gemiddeld slechts 10-15 gram per persoon per dag. De huidige aanbevelingen zijn vele malen hoger.
• Er is veel discussie over de definitie van “volkoren graanproducten”. Hoe hoog moet het percentage volle granen in een product zijn voordat er op de verpakking mag staan dat het “volkoren graan” bevat? Die definitie is belangrijk voor mogelijke claims op de verpakkingen. Meestal gaat men nu uit van de eis dat een product voor meer dan 50% uit volkoren granen moet bestaan.
• Uit epidemiologisch onderzoek blijkt dat het eten van volkoren granen bescherming biedt tegen welvaartsziekten als hart- en vaatziekten, kanker, diabetes mellitus type II en overgewicht. Maar het eten van volkoren granen gaat vaak ook gepaard met een gezonde leefstijl.
• Uit de WHOLEheart study onder 300 proefpersonen met overgewicht blijkt dat het toevoegen van volkoren graanproducten weinig effect heeft op de bloedlipiden. Wel verbetert de voedingswaarde van de voeding, met name als het gaat om vezels, magnesium en B-vitamines. Opvallend is dat de deelnemers ook na de studie meer volkoren graanproducten blijven eten. Kennelijk geldt voor deze producten: onbekend maakt onbemind. Mensen vinden volkoren producten lekkerder dan ze vooraf denken.
• Vooral vezels hebben een gunstig effect op de gezondheid. Ze bieden bescherming tegen het ontstaan van diabetes mellitus, gewichtstoename en hart- en vaatziekten. Bij de afbraak van vezels ontstaan korteketenvetzuren, die goede substraten vormen voor de darmwandcellen. Door vezelrijk eten neemt ook de darmflora toe en worden de darmvilli groter. Daardoor worden er meer verteringshormonen afgescheiden, die de maagontlediging vertragen en de verzadiging verhogen. Bovendien verbeteren deze hormonen de bloedglucoseregulatie. Voor vezels wordt in onderzoek een sterker beschermend effect gevonden dan voor volkoren graanproducten. Bij het samenstellen van dieetadviezen is dus vooral het vezelgehalte van belang.

Het probleem obesitas is niet langer voorbehouden aan ontwikkelde landen. Ook in ontwikkelingslanden komen overgewicht en obesitas meer en meer voor, zo bleek uit diverse lezingen tijdens het congres. En daarmee is er ook in die landen een stijging van de aan overgewicht gerelateerde gezondheidsproblemen zoals diabetes en hart- en vaatziekten. Dat overgewicht in ontwikkelingslanden zo’n enorme spurt doormaakt heeft volgens Anna Lartey, onderzoeker bij het departement of Nutrition and Food science in Ghana, niet alleen te maken met veranderde eetgewoonten. Stunting (vertraagde groei tijdens de eerste levensjaren) blijkt een van de belangrijkste oorzaken. De vertraagde lengtegroei bij kinderen die geboren worden met een laag gewicht of ondervoed zijn gedurende het 1e levensjaar, is nauwelijks in te halen. Alleen als de kwaliteit van de voeding hoog is, dat wil zegen met voldoende eiwitten, vitamines en mineralen, kan er voldoende inhaalgroei optreden. Zonder inhaalgroei is er een grote kans op overgewicht, de kinderen zijn als het ware te kort voor hun gewicht. Kinderen die 2 cm te weinig groeien in de eerste levensjaren, lijken op latere leeftijd 10 cm te moeten inleveren. Programma’s in ontwikkelinglanden richten zich nu op educatie van moeders over de kwaliteit van de voeding tijdens hun zwangerschap en voor hun kinderen. Het promoten van exclusieve borstvoeding gedurende 6 maanden is daarbij cruciaal om stunting zoveel mogelijk te voorkomen.

De afgelopen jaren heeft de voeding van Japanners ingrijpende veranderingen ondergaan. Het overnemen van een meer westerse eetstijl heeft geleid tot ongebalanceerde eetgewoonten. Het gevolg is een stijging van het aantal mensen met overgewicht en een toename van de hieraan gerelateerde chronische ziekten. Nobuo Yoshiike van de Aomori Universiteit in Japan sprak over een omvangrijk preventieplan van de overheid. Zo is er een check-up programma voor medewerkers van bedrijven en is er een nieuw voedingsvoorlichtingssysteem ontwikkeld: de voedingstol. Met de check-up wil men iedereen die een risicovolle leefstijl en eetgewoonten heeft gezondheidsbegeleiding aanbieden door artsen, gezondheidsverpleegkundigen en diëtisten. Vanuit de regering wordt ook voedingsvoorlichting sterk gepromoot. Denk onder andere aan het systeem van schooldiëtisten en de diëtist binnen bedrijven. De overheid schuwt marketing niet. De voedingtol wordt bijvoorbeeld gepromoot door een bekende Japanse actrice. De doelen van het preventieplan zijn ambitieus. Zo wil men dat aan het einde van het programma, in 2015, 90% van de Japanners geïnteresseerd is in een gezonde voeding, het percentage kinderen dat zonder ontbijt naar school gaat, is teruggebracht naar 0% en dat 60% van de Japanners eet volgens de voedingsaanbevelingen. Men wil dit bewerkstelligen met veel meer diëtisten, maar ook door vrijwilligers te betrekken in de educatie.

• In het ziekenhuis (ongeveer 400 bedden en 22 verschillende afdelingen) worden per dag ca 800 maaltijden bereid.
• Er is een menucyclus van 35 dagen. Het menu is ingedeeld in 3 categorieen: medical food, silver food (voor de ouderen) en health and tasty food.
• Patiënten betalen ongeveer 30% van de opnamekosten zelf. Bij langdurige opnamen of ernstige ziekten is er aanvullende financiering mogelijk.
• De gemiddelde ligduur is 13,7 dagen en per jaar ziet de afdeling diëtetiek 2290 klinische patiënten en 750 poliklinische patiënten. Er wordt aan 170 patiënten groepsvoorlichting gegeven.
• De afdeling diëtetiek heeft twee onderafdelingen, namelijk de klinische poot en de diëtisten die in de voedingsdienst werken. Het aantal formatieplaatsen is respectievelijk 3 en 10.
• De diëtisten werken op verwijzing van de arts waarbij de arts het dieetvoorschrift bepaalt. De diëtisten in de voedingsdienst controleren onder andere de maaltijden en berekenen de voedingswaarde van alle maaltijden.
• De klinische diëtisten houden zich in verhouding tot onze praktijk meer bezig met preventie.
• Hoewel Japan een land is waar de computer ongeveer uitgevonden is, werkt men in het ziekenhuis nog met papieren dossiers.
• Er is opvallend veel aandacht voor slikstoornissen en de producten hiervoor. CVA is de eerste doodsoorzaak in Japan.

Ondervoeding in ziekenhuizen is een probleem waarmee diëtisten over de hele wereld te maken krijgen. Dat kwam duidelijk naar voren tijdens het symposium peri-operatieve voeding dat verzorgd werd door collega’s uit China, Ghana en de Filippijnen. Ook in deze landen komt ziektegerelateerde ondervoeding veel voor en de diëtetiek is dan ook op zoek naar een betrouwbaar en gemakkelijk screeningsinstrument. Doelen zijn gelijk als bij ons: van verhogen van de kwaliteit van leven tot vermindering van de opnameduur en het terugdringen van de morbiditeit en mortaliteit. Nederland is met zijn gevalideerde screeninginstrumenten in zowel intramurale als extramurale zorg wel een stuk verder. Ook van zoiets als een consensus zoals in de Cbo-richtlijn perioperatieve voeding kan men in deze landen alleen nog maar dromen.

Lang en gezond leven, dat wil iedereen. In Korea heeft men onderzoek gedaan naar de voeding van hun honderdjarigen. Men wilde achterhalen of er componenten in de voeding verantwoordelijk zouden kunnen worden gesteld voor het bereiken van een hoge leeftijd. Volgens prof. Sang Chul Park van de Seoul National University Institute on Aging staat vast dat een energiebeperkte voeding de gezondheid goed doet. Maar dat kan het gezond ouder worden niet alleen verklaren. Opvallend was de uitstekende vitamine B12 status van de honderdjarigen. Om dit te bereiken lijkt vooral gevarieerd eten van “levensbelang”. Verder kunnen gefermenteerde producten zoals sojasaus en de typisch Koreaanse kimchi (soort ingelegde zuurkool) een bijdrage leveren, omdat ze extra vitamine B12 bevatten. Ook de lage consumptie van fruit en de hoge consumptie van groenten van de 100-jarigen viel op.. Ook opvallend was dat de 100-jarigen geen maaltijden overslaan, heel regelmatig eten en steeds ongeveer dezelfde hoeveelheden nuttigen. Ten slotte noemt Park ook voldoende lichaamsbeweging als “must” voor gezond ouder worden.

In Japan is het heel gebruikelijk om in etalages van restaurants de gerechten af te beelden in een plastic versie. Deze borden zien er zeer levensecht uit. De “foodmodels” kunnen ook worden ingezet voor voedingsvoorlichting, bijvoorbeeld om portiegroottes weer te geven. Neem een kijkje op deze Japanse website. Jammer dat deze producten (nog) niet verkrijgbaar zijn in Nederland!

Twintig jaar geleden, in 1980, werd voor het eerst het syndroom X beschreven. Daarna werd de term “metabool syndroom” al snel wetenschappelijk geaccepteerd. Bij het metabool syndroom zijn de vetcellen in de buik de boosdoeners. Deze metabool actieve endocriene cellen vormen adinopectine, een eiwit dat veel van de metabole afwijkingen tot gevolg heeft.
Gewichtsverlies is gunstig voor het metabool syndroom, zo liet dr. Peter Kopelman uit Engeland zien. Daarbij maakt het eigenlijk niet uit op welke manier het gewichtsverlies tot stand is gekomen. Of het nu een dieet is, medicatie of beweging: als er maar wordt afgevallen. Bij de keuze vor het soort dieet moet men vooral kijken naar het gemak waarmee men het dieet kan volgen, want dat is bepalend voor het succes. Opmerkelijk is verder dat eiwitrijke afslankdiëten, zoals Atkins, dikwijls een beter effect hebben op de bloeddruk dan andere afslankdiëten? Kopelman liet zien dat de Britse overheid serieuze maatregelen neemt om het overgewicht terug te dringen (zie ook de website www.foresight.gov.uk). Meest veelbelovende acties zijn het verhogen van de “walkability” en de “cyclability”, oftewel het promoten van wandelen en fietsen. Kopelman gelooft verder sterk in een “life-approach”, waarbij men van baby tot bejaarde aandacht heeft voor voeding en het gewicht. Een lange adem is daarbij wel echt nodig. Wie nu werkt aan de preventie van overgewicht bij basisschoolleerlingen, merkt pas over 20 jaar de effecten op de volksgezondheid.

Stel: je bent een steengoede diëtist, je doet onderzoek en je ontwikkelt nieuwe behandelmethoden of protocollen. Kun je in het huidige Nederlandse systeem je carrière dan nog op een hoger plan zetten? Niet echt. Maar in Groot-Brittannië kan het wel, zo bleek uit de lezing van Miranda Lomer uit het St. Georges Hospital in Londen. Zij is een van de tien “health professional consultant” diëtisten in Engeland. Deze topfunctie voor diëtisten is een combinatie tussen hoogstaand werk in de praktijk, gecombineerd met onderzoekstaken en management. Hoog tijd dat in Nederland ook van die “topdiëtisten” komen! In het Nederlands Tijdschrift voor Voeding en Diëtetiek verschijnt binnenkort een uitgebreid verslag van deze interessante lezing.

Wat is erger: dik zijn of gehandicapt? Dik is erger, zo vinden veel meisjes op de Amerikaanse basisschool. Het geeft maar aan hoe sterk de nadruk in de Amerikaanse maatschappij ligt op een slank figuur. In de lezing: “Barbie or Kurt” liet de Amerikaanse diëtist Jeanne Martin zien dat poppen als Barbie een totaal verkeerd lichaamsbeeld geven. Zo is de hals van Barbie twee keer de normale lengte en is haar BMI slechts 16,29. Haar maten zijn 97-45-83 centimeter en haar voeten zijn zo bevallig klein, dat ze in het echte leven meteen zou omvallen. Maar ook jongens en mannen worden beïnvloed door hun “action figures”, zoals Action Man. Omgerekend heeft Action Man een borstomvang van 139 centimeter en een biceps van 69 centimeter, terwijl een normale ontwikkelde biceps slechts 29 centimeter is. Mannen zouden daarom gemiddeld 12,5 kilo aan extra spiermassa willen hebben; een hoeveelheid die alleen haalbaar is met een zeer intensief trainingsprogramma of het gebruik van anabole steroïden.
Denk trouwens niet dat de over het algemeen slanke Aziatische meisjes geen last hebben van een verstoord lichaamsbeeld of eetstoornissen. Uit verschillende lezingen en posters tijdens het congres bleek dat ook zij kampen met deze problemen. Meisjes die volgens de BMI-indeling een gezond gewicht hebben of zelfs ondergewicht, beoordelen zichzelf nog als te zwaar.

‘We komen er steeds meer achter dat niet alleen afzonderlijke nutriënten de gezondheid bepalen. Het gaat om producten en het hele voedingspatroon.’ Dat zei Australische professor Linda Tapsell van het Smart Food Centre. Wie denkt aan functional foods, denkt al gauw aan industriële producten die verrijkt zijn met extra nutriënten, zoals vitamines en vezels. Maar voedingsmiddelen zijn veel meer dan een “verpakking” voor nutriënten. Tapsell liet aan de hand van een onderzoek naar het “walnootdieet” zien dat ook natuurlijke producten, zoals walnoten, functioneel kunnen zijn, en dus een effect hebben op de gezondheid. In dit onderzoek nam door een proefdieet met walnoten de vetoxidatie toe en dat is gunstig voor het lichaamsgewicht. Tapsell vindt dat we meer respect moeten hebben voor de kracht van natuurlijke voedingsmiddelen. Ze benadrukte ook dat diëtisten onmisbaar zijn bij voedingsonderzoek. Zij zijn de enige die een onderbouwd onderzoeksdieet kunnen samenstellen.

‘De diëtist begrijpt de rol van voeding in verschillende culturen als geen ander.’ Diëtist Johanna Dwyer, VS.

‘Rijstsoep is in onze ziekenhuizen een van de meest aangewezen voedingmiddelen om met eiwit te verrijken. Deze kunnen mensen al vrij snel na een operatie eten.’ Diëtist Jianqin Sun, China.

‘Verrijking van voedingsmiddelen met vitamine A, ijzer of jodium zal altijd nodig blijven. Vooral zaken als margarine, zout, sojasaus, vissaus en noodles lenen zich hiervoor.’ Voedingswetenschapper Kraishid Tontisirin, Thailand.